Hukuk devletinin temel özelliği, idarenin işlem ve eylemlerinin yargı denetimine tabi olmasıdır. Anayasamız'ın yargı yolu başlıklı 125. maddesinde, "idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır" hükmü bulunmaktadır.

Birer idari işlem olan vergi hukukuna ait tarh, tahakkuk, tahsil işlemleri, yargı denetimine tabidir. Ancak bütün idari işlemlerde olduğu gibi, vergilendirme işlemlerinde yargı yoluna gidilebilmesi için işlemin icrai nitelikte olması gerekir. Bu nedenle, kişiler nezdinde herhangi bir sonuç oluşturmayan, bir başka deyişle sadece idarenin iç işleyişi açısından önem taşıyan işlemlerle, icrai işlemlerin hazırlık işlemleri, kesin ve yürütülmesi zorunlu olmayan işlemlerden olması nedeniyle dava konusu yapılamaz. Örneğin, bir özelge (mukteza), bir yoklama tutanağı veya vergi inceleme raporu, doğrudan dava konusu yapılamaz. Ancak dava konusu yapılamayan iç veya hazırlık işlemi olarak nitelendirilen işlemlerden hareketle icrai işlem yapılırsa, örneğin bir vergi/ceza ihbarnamesi düzenlenir ve tebliğ edilirse, bu takdirde icrai işlemle birlikte dava konusu yapılabilirler.

Vergilendirme işlemlerinin yargısal denetiminde görevli mahkemeler, vergi mahkemeleridir. Vergilendirme işlemlerine muhatap olan vergi mükellefleri veya vergi sorumlularınca vergi mahkemelerinde dava açılmasına ilişkin süre ve usuller, İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda (İYUK) düzenlenmiştir.

Vergi mahkemelerinde dava açma süresi, özel kanunlarda ayrı süre gösterilmedikçe, kural olarak 30 gündür (İYUK md.7). Kural olarak belirlenen bu sürenin istisnaları vardır. Bu istisnaların birisi Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'da yer almıştır. Bu kanuna göre, haklarında ihtiyati haciz uygulananlar ile ihtiyati tahakkuk işlemi üzerine ihtiyat haciz uygulananların ihtiyati hacze karşı açacakları davalarda süre, 7 gündür. Ancak bu süre, ihtiyati haczin sebebine karşı açılacak davalarla ilgilidir. Kişilerin ihtiyati hacze muhatap olamayacakları iddiası ile açacakları davalarda ise süre, genel kurala tabidir. Ödeme emrine karşı açılacak davalarda da, dava açma süresi 7 gün ile sınırlandırılmıştır. Vergi Usul Kanunu'nda da, emlak vergisi için belirlenen arsa değerleri ile inşaat maliyet bedellerine karşı açılacak davalar için özel süreler öngörülmüş, uzlaşma müessesesinde uzlaşamama hali ile düzeltme müessesesinde düzeltme talebinin reddine karşı açılacak davalarda süre hesaplamaları özellikli hale getirilmiştir.

Vergilendirme işlemlerine karşı açılacak davalarda süreler tebliğ, ilan veya yayın tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar. Sürelerin hesabında tatil günleri süreye dahildir. Ancak sürenin son günü tatil gününe rastlarsa, süre tatil gününü izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar. İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda yazılı sürelerin son günü adli tatile rastlarsa, bu takdirde süre, adli tatilin bitimini izleyen günden itibaren 7 uzamış sayılır. Ancak bu uzama, İYUK dışındaki diğer kanunlarda yazılı süreleri, örneğin yukarıda saydığımız İYUK dışında düzenlenen dava açma sürelerini kapsamaz.

Vergilendirme işlemlerine karşı açılacak davalarda süreler, tebliğ, ilan veya yayın tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlamakla birlikte, tahakkuku tahsile bağlı olan vergilerde tahsilatın, tevkif yoluyla alınan vergilerde istihkak sahibine ödemenin yapıldığı, tescile bağlı vergilerde ise tescilin yapıldığı günden itibaren işlemeye başlar.

Vergi mahkemelerinde dava açılabilmesi, dava dilekçesinin yetkili vergi mahkemesine veya yetkili vergi mahkemesine gönderilmek üzere bulunan yerdeki idare veya vergi mahkemesine, idare ve vergi mahkemesi bulunmayan yerlerde ise asliye hukuk hakimliklerine, yahut yabancı ülkelerde Türk konsolosluklarına verilmesine bağlıdır. Dava dilekçesinin bu sayılan merci veya makamlara tevdili ile tevdii tarihi itibariyle dava açılmış sayılır. Hukukumuza göre, posta yolu ile dava açılması mümkün değildir.

Vergi mahkemelerine verilen dilekçelerle davanın açılmış sayılması için, dilekçenin, mahkeme başkanının havalesi ile mahkeme esas defterine kaydedilmesi ve harcının ödenmesi gerekir.

Kural olarak her işlem (her vergi/ceza ihbarnamesi) ayrı bir dava konusu yapılmak durumundadır. Ancak, aynı mükellefle (veya vergi sorumlusu) ile ilgili olan ve aynı tarhiyat sebebine dayanan işlemlerde, işlemlerin tümü için tek dava açılabilir. Ancak işlemlere karşı ortak açılan davalarda, işlem türleri itibariyle temyiz mercinin de aynı olması gerekir. Örneğin, bir şirketin 2002 yılı hesapları dolayısıyla yapılan inceleme sonucunda hazırlanan vergi inceleme raporuna dayanarak ve bir kısım giderleri reddedilmek suretiyle kurumlar vergisi, kurum stopaj vergisi ve katma değer vergisi tarhiyatlarına muhatap kalması halinde, bu tarhiyatlardan ilk ikisi için ortak dava açılabilirken, katma değer vergisi tarhiyatı bu davaya dahil edilemez. KDV tarhiyatı için ayrı dava açılması gerekir. Zira, kurumlar vergisi ve kurum stopaj vergisi için mahkemece verilecek kararın temyiz mercii, Danıştay 3 veya 4. Dairesi iken, katma değer vergisi dolayısıyla verilecek kararların temyiz mercii Danıştay 7 veya 9 Dairesi'dir.

Vergi mahkemelerinde dava açılmasına ilişkin süreler, hak düşürücü niteliktedir. Vergi yargısında hak arayabilmek için vergi hukuku kadar yargılama usulü hukukuna da vakıf olmak gerekir. Yoksa bir davadan haklı çıkmak için, sadece haklı olmak yeterli değildir. Önemli olan, hakkın usulünce savunulmasıdır.

Vergi Mahkemeleri

Vergi mahkemeleri vergi yargısında ilk derece mahkemesi olarak görev alırlar.

Ceza ihbarnamelerine karşı 30 gün; ödeme emirlerine karşı ise 7 gün içinde mahkemeye başvurmak gerekmektedir.

Vergi mahkemesi bir başkan ile yeteri sayıda üyeden, mahkeme kurulları ise başkan ile iki üyeden oluşur. Mahkeme heyeti uyuşmazlığı inceleyecek ve karara varacaktır. Vergi Mahkemesi kararlarına karşı temyiz yolu açıktır.

Bölge İdare Mahkemeleri

Bölge idare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin yürütmenin durdurulması hakkındaki karaları ve tek hakimle verdiği nihai kararları itiraz üzerine incelemekle görevlidir.

Vergi mahkemelerinin yürütmenin durdurulması hakkındaki karalarına karşı 7 gün; tek hakimle verilen nihai kararlara karşı 30 gün içinde itiraza başvurmak gerekir. İtiraz süresi, kararın ilgiliye tebliğinden itibaren hesaplanacaktır.

Bölge idare mahkemelerinin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir. Bu kararlara karşı Danıştay’a temyiz başvurusu yapma imkanı yoktur.

Danıştay

Danıştay’ın temelde iki fonksiyonu vardır. Hem İdarenin genel düzenleyici işlemlerinde danışma ve inceleme mercii olarak hem de vergi ve idare mahkemelerinin verdiği kararları inceleyecek temyiz mercii olarak görev yapar.

Danıştay, onbiri dava dairesi, ikisi idari daire olmak üzere toplam 13 daireden oluşur. Yargı görevi ifa eden 11 daireden vergi yargısında görev alan dairelerin görev dağılımları aşağıdaki gibidir:

• 3. Daire: Gelir, Kurumlar ve Vergi Usul Kanunu ile 6183 Sayılı Kanun’a ilişkin davalar

• 4. Daire: Gelir, Kurumlar ve Vergi Usul Kanunu ile 6183 Sayılı Kanun’a ilişkin davalar

• 7. Daire: Gümrük ve gider vergileri ile ithale ilişkin vergilere, katma değer vergisi, özel tüketim vergisi, motorlu taşıtlar ve taşıt alım vergilerine, veraset ve intikal vergisine, 6183 Sayılı Kanun’a, damga vergisine ve dış seyahat harcamaları vergilerine ilişkin davalar

• 9. Daire: Katma değer vergisine, emlak vergisine ve emlak alım vergisine; gayrımenkul kıymet artış vergisine, köy, belediye ve özel idare vergi, resim, harç payları ile bunların diğer gelirlerine ve bunlara ait tarifelere, Harçlar Kanunu’na ve 6183 Sayılı Kanun’a ilişkin davalar

Danıştay’da bu dairelerin dışında Danıştay Vergi Dava Daireleri Genel Kurulu ve Danıştay İçtihatları Bileştirme Kurulu adlarında iki ayrı kurul daha vardır. Bu dairelerden ilki vergi mahkemelerinin ısrar kararlarını ve Danıştay’ın ilk derece mahkemesi sıfatıyla baktığı davalarda vergi dava dairesi tarafından verilen kararları inceler.

Danıştay İçtihatları Bileştirme Kurulu’nun görevi ise Danıştay’daki tüm kurumlar arasında oluşabilecek farklı kararları tek görüş altında toplamak, kısaca “içtihatları birleştirmek”tir. Bu kurulun almış olduğu kararlar vergi mahkemelerinin aynı konuda görecekleri davalarda bağlayıcı nitelik taşır.

Vergi Mahkemesi’nin verdiği kararları Danıştay nezdinde temyiz etmek için kararın tebliğinden itibaren 30 gün içerisinde Danıştay’a başvurulması gerekir.